İletişim Kültür ve Dil

Türk Dilinin Gelişme Evreleri
1.Altay Dil Birliği Dönemi : Türkçe henüz bir dil niteliği kazanmamıştır.
2.Türk-Çuvaş Moğol-Tunguz Dil Birliği (İlk Türkçe/ Ön Türkçe) Dönemi : Bu dönemle ilgili bilgileri sadece dil karşılaştırmalarından ve arkeolojik verilerden tahmin etmekteyiz.
3.Ana Türkçe Dönemi ( 1-5 yy ) : Bu dönemde yaşayan Türkler Hunlardır. Türkler ile ilgili ilk kayıtlar Çin kaynaklarında bulunur.
4.Eski Türkçe Dönemi : (6-12 yy)
a)Göktür Dönemi (6-8 yy) : Orhun Abideleri ile Yenisey Yazıtları başlıca eserleridir.
Orhun Abideleri Türk edebiyatının ilk yazılı örneklerindendir. Yenisey Yazıtları pek çok küçük mezar taşından oluşmaktadır. Tarihleri yoktur. 5yüzyıla ve Kırgızlara ait oldukları sanılmaktadır.
b)Uygur Dönemi (8-13 yy) : Taş ve kağıt üzerine yazılmış çeşitli metinlerle kütük basması denilen tahta harflerle basılmış eserlerdir. Altun Yaruk (Altın Işık), Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın), Irk Bitig (Fal Kitabı), Kalyanamkara ve Papamkara Hikayesi (İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade Hikayesi) önemli uygur metinleridir.
c)Karahanlı Dönemi (10-13 yy) : Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Divan-ı Lügatit Türk (Kaşgarlı Mahmut), Atabetül Hakayık (Edip Ahmet Yükneki), Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi) bu dönemin önemli eserleridir.

ÖRNEK SORU
. . . . . . . . . . . . döneminde Türkçenin yapısını incelemek için günümüze kalan bol sayıda belge vardır. Bu dönemde atalarımız Göktürkçe, Uyurca gibi yazı dillerini kullanmışlardır. Bu dönemden bize kalan en öemli eser Göktürk Yazıtlarıdır.
Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
A)Orta Türkçe
B)Yeni Türkçe
C)Harezm Türkçesi
D)Eski Türkçe
E)Eski Anadolu Türkçesi

CEVAP : D

5.Orta Türkçe Dönemi (Harezm Türkçesi) (12-14 yy) : Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Batı Türkistan’da kurulup gelişmiş olan yazı diline verilen addır. Harezm Türkçesi 13. yüzyıla kadar tek koldan ilerlemiş daha sonra Çağatay Oğuz ve Kıpçak Türkçesi olmak üzere 3 kola ayrılmıştır. Karahanlı Türkçesini Harezm Türkçesine bağlayan eserler Anonim Kuran Tefsiri ve Kıssasül Enbiya’dır. (Nasr Rabguzi) Doğrudan Harezm Türkçesinin ürünü olan eseler Nehçül Feradis (Cennetlerin Açık Yolu Kederli Mahmut yazdı.) ve Mukaddimetül Edeb’dir.
6.Yeni Türkçe Dönemi :
a)Doğu Türkçesi Kuzeydoğu Türkçesi
Çağatayca (15-20 yy) : Türkistan ve Altınordu bölgesinde kullanılan edebi Türkçedir. Ali Şir Nevai, Babür Şah ve Ebul Gazi Bahadır Han bu dönemin önemli isimleridir. 18-19. Çağataycanın son dönemidir. Bu dönemde bölge Oğuzlcanın ve Özbekçenin yazı diline girmesi ile 20. yüzyılda Çağatayca yerini Özbekçeye bırakmıştır.
Kıpçak Türkçesi (13-15 yy) : Atınordu, Mısır, Suriye bölgelerinde kullnılan Türkçedir. Başlıca eserleri Kodeks Kumanikus (Hristiyanlığa ait ilahiler, bilmeceler, Türkçe- Almanca-Latince-Farsça sözlük parçaları vardır.) Hüsrev ü Şirin (Genceli Nizami), Gülistan Tercümesi (Saraylı Seyf tarafından Sadi’nin eserine çevirisidir.)’dir.

b)Batı Türkçesi (Güneybatı Türkçesi) : Hazar Deniznin güneyinden batıya uzanan Türk dili kolunun adıdır. 12-13. yüzyıldan günümüze kadar Anadolu, Kuzey Azerbaycan, Güney Azerbeycan, Suriye, Irak, Adalar, Rumeli ve Kuzey Afrika’da kullnılan Türkçedir. Batı Türkçesinin ana kolunu Anadolu ve Rumeli bölgesinde kurulmuş olan Türkiye Türkçesi oluşturmaktadır.
Türkiye Türkçesi
Eski Anadolu Türkçesi : (13-15. yy) Oğuzca temelinde oluşmuştur. Selçuklu Dönemi Türkçesi, Anadolu Beylikleri Türkçesi, Osmanlcaya Geçiş Dönemi Türkçesini içine alır. Anadolu Selçuklularında resmi dil Farsça, dış yazışma ve bilim dili ise Arapçadır. Türkçe daha çok halka seslenen dini ve ahlaki nitelikteki eserlerin dilidir.
Osmanlı Türkçesi (15-20. yy): Anadolu, Kırım, Irak, Suiye, Adalar, Rumeli ve Kuzey Afrika’da kullanılan Türk yazı dilidir.( Divan edebiyatı )
Bugünkü Türkiye Türkçesi : Yeni Lisan hareketinin ve Millli Edebiyat döneminin başlamasıyla ortaya çıkmıştır ve günümüze kadar devam etmektedir.
NOT : Türkiye Türkçesi dışında Kuzey, Doğu ve Batı Türkçesinin çağdaş kolları şunlardır.
Azeri Türkçesi
Türkmen Türkçesi
Gagavuz Türkçesi
Kazak Türkçesi
Kırgız Türkçesi
Özbek Türkçesi
Uygur Türkçesi
Tatar Türkçesi